Odgovor na kolumnu Ljuba Filipovića pod nazivom “Novocrnogorci”, izvorno objavljen na portalu Cafe del Montenegro 10-02-2024.
Kratka rasprava na mreži X u kojoj sam nedavno učestvovao dala je osnova Ljubu Filipoviću da me u kolumni pod nazivom “Novocrnogorci” označi kao jednog od propagatora “sveprisutnog narativa o vještačkom i neprirodnom crnogorskom identitetu”.
Povod je bio moja upotreba termina ‘novocrnogorstvo’, kojim se, kako on tvrdi, pravi razlika između starog crnogorskog identiteta, onog sa srpskim predznakom, i novog, koji poriče vezu sa srpstvom, pri čemu se onaj stari afirmiše kao autentičan i prirodan, a novi dezavuiše kao “vještački i neprirodan”. Time sam se, po njegovom sudu, upisao u grupu “srednjeputaša” koji “bezočno cijeloj jednoj grupi ljudi osporavaju pravo na identitet.”
Sve je to dio jedne perfidne agende, čije obrise gospodin Filipović prepoznaje i već u sljedećem koraku raskrinkava. Mi, rečeni srednjeputaši, želimo da ovaj vještački, novokomponovani identitet zamijenimo jednom drugačijom, inkluzivnijom (čitaj: srpskijom) varijantom crnogorstva, u kojoj će imati mjesta za sve osim za one Crnogorce koji ne osjećaju vezu sa srpstvom. Pošto nam se ta grupa nikako ne uklapa u koncepciju, nju smo namijenili da žrtvujemo na oltaru našeg identitetskog projekta. Normalizovati negaciju identiteta ovog dijela Crnogoraca sve dok se ne “samoukinu” – to je, ukratko, naš plan.
Filipovićeva kolumna obiluje neosnovanim ocjenama, zamjenama teza i manipulacijama. Njegovu priču, pogotovo u ovom posljednjem dijelu gdje pominje žrtvovanje nesrpskih Crnogoraca, bilo bi lako ismijati kao suludu teoriju zavjere i na tome se zadržati. Međutim, time bih propustio priliku da čitaocima ovog portala objasnim na šta tačno mislim kada govorim o novocrnogorstvu i zbog čega tu temu vrijedi razmotriti van ustaljenih dnevnopolitičkih rovova i učaurenih eho prostorija.
Ovo nije polemika sa Ljubom Filipovićem – moje obraćanje i poziv na razmišljanje upućeni su prvenstveno onima koji će se prepoznati u fenomenu koji pokušavam da opišem uz pomoć termina novocrnogorstvo. Svjestan sam da je perspektiva koju iznosim dobrom dijelu CdM-ovog auditorijuma daleka, ako ne i a priori neprihvatljiva, ali vjerujem da se iz identitetskog ćorsokaka u kome se nalazimo možemo izvući jedino ako budemo pokazali spremnost da povremeno saslušamo šta druga strana ima da kaže. Radi se, ipak, o nečemu što je zajednička stvar.
*
Kao što sam napisao u objavi na mreži X, pod terminom ‘novocrnogorstvo’ podrazumijevam jednu specifičnu koncepciju crnogorskog nacionalnog identiteta, koja taj identitet temelji na tezi o kulturnoj i jezičkoj posebnosti crnogorske zajednice i njenom istorijskom postojanju izvan srpskog kulturno-jezičkog prostora. U toj koncepciji, kako je ja vidim, srpstvo ima funkciju onog Drugog spram koga se definiše sadržaj i značenje crnogorstva kao identitetske kategorije – biti Crnogorac znači ne biti Srbin.
Svoju tezu o kulturno-jezičkoj posebnosti Crnogoraca u odnosu na Srbe novocrnogorska istoriografija gradi na strategiji otuđenja srpstva, to jest na težnji da srpsku dimenziju crnogorskog istorijskog nasljeđa relativizuje (‘za Njegoša srpstvo bilo isto što i pravoslavlje’), umanji (‘kult Sv. Save je uvezen iz Beograda’) ili je predstavi kao malignu fabrikaciju (‘SPC je instrument posrbljavanja Crnogoraca’).
Tako, paradoksalno, srpski nacionalizam, u kome novocrnogorstvo prepoznaje egzistencijalnu prijetnju, istovremeno zadaje obrazac po kome se strukturiše sadržaj crnogorstva kao kulturno i jezički specifične odrednice. Ako su u srpskom nacionalizmu temeljni markeri srpskog identiteta srpski jezik, Srpska pravoslavna crkva i kosovski mit, novocrnogorstvo kao svoje prioritete prepoznaje pitanje standardizacije i afirmacije crnogorskog jezika, zalaganje za autokefalnost Crnogorske pravoslavne crkve i izgradnju mita o Božićnoj pobuni.
Ovakva koncepcija crnogorskog nacionalnog identiteta, čije je intelektualne korijene moguće datirati u 60-e, ako ne i 40-e godine prošlog vijeka, svoju prvu uobličenu političku platformu dobija na početku 90-ih, s pojavom Liberalnog saveza Crne Gore. I ona je u tom periodu neodvojiva od antiratnog diskursa koji definiše djelovanje LSCG-a. Tu je nacionalnu platformu 1997. Đukanovićev DPS preuzeo, pa je u narednim decenijama postepeno institucionalizovao s pozicije vlasti, a od 2006. do 2020. uzdigao u rang de facto državne ideologije.
Prije nego što nastavim ovu grubu koncepcijsku skicu, valjalo bi da nešto razjasnim. Naime, prefiks ‘novo’ u riječi novocrnogorstvo služi da istakne zaokret koji data identitetska platforma pravi u odnosu na ono kako se crnogorstvo dominantno shvatalo tokom XVIII, XIX i prve polovine XX vijeka. Ideja da biti Crnogorac prvenstveno znači ne biti Srbin, da pripadnost crnogorskoj naciji sugeriše identifikaciju sa zasebnim crnogorskom kulturnim i jezičkim prostorom – ta se ideja javlja tek s pojavom onoga što nazivam novocrnogorstvom.
‘Novo’, dakle, sugeriše novinu, a ne novotariju (kao što eksplicitno pojašnjavam u dijelu rasprave na koju se Filipović poziva). Svi identiteti su društveni konstrukti i oni, kao takvi, periodično prolaze kroz procese radikalne rekonfiguracije. Ne postoje statični i nepromjenjivi identiteti, baš kao što ne postoje prirodni i neprirodni, pravi i lažni identiteti.
Prema tome, Filipovićeva ocjena da zagovaram stav o “vještačkom i neprirodnom crnogorskom identitetu” u potpunosti je neutemeljena, jer sam se ja od takvog esencijalističkog shvatanja ogradio ne samo u datoj raspravi, već i u brojnim ranijim autorskim tekstovima ili komentarima za medije u kojima sam se dotakao teme crnogorskog identiteta.
Ja, dakle, pojam novocrnogorstvo koristim na isti način na koji Filipović koristi pojam ‘novi suverenizam’ kada me u jednoj od svojih kolumni pominje kao glavnog ideologa pokreta “novih suverenista” – ne da bih ono o čemu govorim delegitimisao kao novokomponovanu fabrikaciju, već da bih apostrofirao inovaciju koju smatram da unosi u naš politički život.
*
A sada bih se vratio na suštinu priče. Ne osporavajući nikome “pravo na identitet” i ne negirajući autentičnost nacionalnih osjećanja bilo koga ko svoj identitet artikuliše po modelu koji sam nazvao novocrnogorstvom, smatram da je vrijeme da se svi mi – i ‘novocrnogorci’ i ‘starocrnogorci’ – suočimo sa jednom neprijatnom činjenicom.
Naime, jedan od najakutnijih problema s kojima se crnogorsko društvo danas suočava jeste ono što se u politikološkom žargonu zove alarmantno nizak stepen socijalne kohezije. ‘Kolektivno Mi’ – neophodna doza kolektivnog subjektiviteta kao preduslov održivosti svake političke zajednice – u našem prostoru figuriše tek kao neprovjerena glasina i to odsustvo registruje svako, iz ove ili one perspektive. Crna Gora se, pod firmom ‘multietničkog sklada’, postepeno pretvara u konfederaciju otuđenih etničkih skupina čiji glavari s vremena na vrijeme paktiraju jedni s drugima.
Zajednica koja nema svoje kolektivno Mi nije u stanju da u odnosu prema drugima – bilo prema ‘zapadnim partnerima’, bilo prema susjedima – definiše sopstvene političke interese, pa, samim tim, dopušta da joj te interese definišu drugi. Zato je krajnje ishodište trajektorija po kom lagano klizimo nešto što podsjeća na današnju Bosnu i Hercegovinu – država koja je hronično disfunkcionalna, latentno sklona blokadi i paralizi, nesposobna da bilo šta sama preduzme mimo instrukcija mentora iz inostranstva i koju, zapravo, na okupu drži politička volja velikih sila. Zemlja osuđena na kolonijalni položaj, bespomoćni objekat politike u kojoj će različiti geopolitički akteri (uz učešće par regionalnih aktera) imati svoje poslušnike i u kojoj će jedina politika biti kolonijalna politika.
Postojanje kolektivnog Mi samo po sebi nije garant suvereniteta jedne zemlje, niti prosperiteta njenih građana, ali jeste jedan od preduslova. Mi taj preduslov danas nemamo.
Za ovakvo stanje ne može prvenstveno biti zaslužna velikosrpska agenda zvaničnog Beograda ili nerazumna mržnja litijaša prema svemu crnogorskom. Niti se ono može tumačiti kao rezultat politike ‘osvježivača’ nakon 30. avgusta 2020, koliko god vas u to ubjeđivali poraženi lideri ‘suverenističkog bloka’.
Ne, ljubezna braćo moja – ono je prije svega svjedočanstvo neuspjeha identitetske platforme koja je, barem deceniju i po prije 30. avgusta 2020. sprovođena u formi državne politike, koja je bila promovisana svim institucionalnim kanalima i reprodukovana od strane čitavog kulturnog i medijskog establišmenta ove države. Identitetska politika bazirana na novocrnogorstvu doživjela je poraz, i to valja jasno konstatovati.
Gradeći sadržaj crnogorskog nacionalnog identiteta na bazi kulturno-jezičke razlike od srpskog, novocrnogorstvo je vrata crnogorske nacije zatvorilo onim Crnogorcima koji na različite načine baštine i izražavaju svoj srpski identitet – da li u onom polju popisnog listića pod nazivom ‘nacionalna/etnička pripadnost’, ili u imenu maternjeg jezika, ili kroz identifikaciju sa Srpskom pravoslavnom crkvom, ili u odnosu posebne bliskosti i solidarnosti prema narodu u Srbiji, na sjeveru Kosova i u Republici Srpskoj. Takvi bi Crnogorci bili spremni da se poistovjete sa crnogorskom nacijom u svakoj njenoj iteraciji, osim u onoj koja počiva na otuđenju srpstva. I baš od takvih je politika novocrnogorstva, u posljednjih deceniju i po, konstantno pravila Drugo. Kvalifikacija “posrbice” je samo vulgarni izraz ove strategije otuđenja.
A šta je konkretno učinak te strategije, nakon petnaest godina marljive implementacije?
Podjele unutar pravoslavne crnogorske populacije – populacije premrežene običajnim, bratstveničkim, plemenskim i krvnim vezama – okamenjene su pričom o ‘dva naroda’. Procenat Crnogoraca, koji je u periodu od 1948. do 1991. varirao između 62% i 90%, pao je na ispod 45%. Crnogorsko-srpska linija razdvajanja – podjela koja leži u osnovi problema socijalne kohezije – prelomila se preko 80% crnogorskih porodica.
Crna Gora je postala društvo u kome je stepen međusobne netrpeljivosti najviši između onih koji su etnički najbliži, i u kome se bukvalno svaka nacionalna demografija osjeća kao progonjena i diskriminisana manjina. Kada se svedu računi, djeluje li vama ovo kao uspjeh? Kao pametan pristup izgradnji kolektivnog Mi?
Na kraju, ideologija novocrnogorstva podijelila je sudbinu Đukanovićevog DPS-a nakon izbora 2020. Dešavanja na političkoj sceni u periodu od 2020. do 2023. jasno govore u prilog tezi da je crnogorska zajednica većinski odbacila ovu identitetsku platformu. DPS-ov obračun sa SPC okončan je potpisivanjem Temeljnog ugovora, a noseće institucije novocrnogorskog projekta, Crnogorska pravoslavna crkva i FCJK, ne pokazuju sposobnost da prežive pad režima koji ih je sve vrijeme podupirao.
Zaključak koji ovom prilikom želim da kandidujem jeste da novocrnogorstvo, kao identitetska platforma, očigledno nema kapacitet da u postđukanovićevskom dobu posluži izgradnji održivog, minimalno kohezivnog kolektivnog Mi, koje bi odgovorilo izazovima XXI vijeka. I da nam je potrebna alternativna koncepcija crnogorskog nacionalnog identiteta.
Ovaj zaključak ne predstavlja samo plod akademskog interesovanja za datu problematiku, već je i par excellence politički stav. Razmišljanje koje iznosim vođeno je, barem jednim dijelom, političkom namjerom. Ali ta namjera nije, kao što to Filipović sugeriše, da negiram ili ukinem ičiji crnogorski identitet – naprotiv, moja je namjera da doprinesem da se crnogorstvo kao nacionalna odrednica oslobodi balasta jedne dotrajale i diskreditovane paradigme. Da se ono reartikuliše kao vitalna, dugoročno održiva nacionalna kategorija, u skladu sa nalozima vremena koje je pred nama.
*
Razočaraću čitaoce koji su povjerovali u Filipovićevu tvrdnju o velikoj srednjeputaškoj zavjeri – nemam, naime, nikakav razrađen plan. Sve što u ovom trenutku mogu da ponudim je par preliminarnih razmišljanja o pravcu u kom bi se to crnogorsko kolektivno Mi moglo artikulisati mimo, to jest nakon novocrnogorstva.
Za početak smatram da bi bilo mudro, u kontekstu priče o crnogorskoj naciji, bar na neko vrijeme penzionisati diskurs o istorijskoj kulturno-jezičkoj posebnosti Crnogoraca u odnosu na Srbe, jer on neminovno vodi u revizionizam koji se lako raskrinkava u iole ozbiljnoj raspravi. Nema nikakve potrebe da se crnogorski nacionalni identitet koncipira po obrascu srpskog nacionalizma, to jest na bazi jezika, kulture i crkve. Čini mi se da mi Crnogorci imamo drugu, kredibilniju kartu na koju bismo mogli da zaigramo.
Jedna od karakteristika crnogorskog identitetskog prostora je relevantnost razlike između nacionalnosti i narodnosti – razlike koja nije bog zna kako teorijski čvrsta, ali je veliki broj naših ljudi živi. Ako se narodnost ogleda u odgovoru na pitanje “kojim jezikom govorim”, “kojoj kulturi pripadam”, “koje mitove baštinim”, nacionalnost se, u našem kontekstu, može čitati kao odgovor na pitanje “koja je moja otadžbina”. Sa kojom je političkom zajednicom, utemeljenom u prostoru/teritoriji i istorijskom trajanju, skopčana moja sudbina?
Crnogorski nacionalni identitet mogao bi se koncipirati u ključu te razlike između nacionalnosti i narodnosti – preciznije, u odnosu prema otadžbini, koji se temelji na svijesti o vjekovnom iskustvu državnosti i svih onih specifičnosti koje karakterišu istorijski razvoj crnogorske državne zajednice. Zajednice koja se formirala na zborovima, na gumnima ispred manastira, na Stegi naših glavara i poslanicama naših vladika, u bitkama koje su nam preci zajednički vojevali i svemu što su crnogorska plemena zajednički proživjela i propatila tokom vjekova borbe protiv turskog osvajača – borbe ‘za krst časni i slobodu zlatnu’ ali i za goli opstanak. Tu ima dosta materijala. Sasvim dovoljno za naciju.
Ovakva koncepcija crnogorskog nacionalnog identiteta ne bi ni “ukidala” ni isključivala nikog, a ponajmanje ‘novocrnogorce’ – upravo zato što ona funkcioniše u sasvim različitom registru. Zato što se ne bavi kulturno-jezičkim karakterom crnogorske zajednice, već njenim istorijskim i političkim subjektivitetom. Ona je stoga u potpunosti kompatibilna i sa novocrnogorstvom i sa osjećajem pripadnosti srpskom kulturno-jezičkom prostoru. I ona bi, kao takva, bila inkluzivnija, a time i dugoročno održivija kao platforma za izgradnju crnogorskog kolektivnog Mi.
Sve je ovo, razumije se, samo moj lični politički stav, tumačenje koje nikome ne namećem, već naprosto izlažem i s kojim se, kako to Filipović primjećuje, ne slaže ni moj kolega na Institutu za napredne studije. To je zato što naučna ustanova na kojoj sam profesionalno angažovan nije parapolitički bunker koji se bavi ‘širenjem narativa’, nego, kako rekoh – naučna ustanova, čiji zaposleni uvažavaju razliku između akademskog rada i ličnih političkih uvjerenja i koji van radnog vremena po raznim pitanjima zastupaju različita, nerijetko dijametralno suprotstavljena gledišta.
*
Za kraj, da se osvrnem na jednu Filipovićevu tvrdnju o meni, koja na dobar način ilustruje njegov opšti pristup. Da bi čitaocima dočarao s kakvim ideološkom profilom imaju posla, on me u svojoj kolumni predstavlja kao konzervativnog desničara koji na društvenim mrežama podržava Putina i Trampa.
Pretragom mojih tekstova, izjava i komentara za medije (ako koga zanima, dostupni su na sajtu fedjapavlovic.net), kao i objava na društvenim mrežama Fejsbuk i X, nećete naći podršku ni Putinu ni Trampu. Naći ćete, na primjer, osudu ruske agresije na Ukrajinu kao izraz ciničnog imperijalizma Kremlja i kritiku Putinizma kao autoritarnog i nedemokratskog obrasca vladavine.
Sve u svemu, naći ćete razmišljanja, manje ili više dorađena, čovjeka čiji je pogled na dešavanja u svijetu neminovno ideološki određen, ali koji zato nije ničiji propagandista, niti lovac na maligne uticaje ili borac protiv lažnih narativa, već naprosto slobodan čovjek koji se trudi da o pitanjima koje ga zanimaju razmišlja svojom glavom.
Naravno da će ovo nekima zazvučati kao loš izgovor pritajenog putiniste i protivnika ‘zapadnih vrijednosti’. Ali šta da se radi – to su ljudi koje jednostavno ne interesuje da o politici, domaćoj i svjetskoj, razmišljaju van lijepljenja etiketa, van te komesarske potrebe da prave spisak podobnih i nepodobnih, koji će zatim dostaviti nekoj ambasadi. A takvih je u Crnoj Gori vazda bila puna pjaca.
Feđa Pavlović 